تأثیر زبانهای ایرانی بر زبان کوک ترکها

به قلم: منصور بزرگمهر

به کارگیری عبارت ترکی باستان برای ترکی آغازین یا کهن تا حدودی فریبنده است، زیرا زبان ترکی آغازین و دودمان نخست خاقانهای ترک در سده پنجم میلادی از مغولستان برخاستند. ترکی آغازین همزمان است با آغاز دوره شکل گیری زبانهای ایرانی نو از جمله فارسی دری دوره ساسانی یا همان زبان فارسی نو آغازین.

مقایسه کنید با دوره های زبان آریایی یا ایرانی: از ۲۰۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد دوره آریایی آغازین یا کهن ؛ از هزار تا حدود ۲۰۰ پیش از میلاد دوره ایرانی باستان ؛ از ۲۰۰ پیش از میلاد تا ۵۰۰ میلادی دوره ایرانی میانه و از آن پس تا امروز دوره ایرانی نو. افزون بر این، تصور اینکه زبان ترکی کهن یک زبان خالص بوده باشد نیز درست نیست، تا جاییکه حتی نام سردار کوک ترک یعنی کول تگین köl tegin بانی سنگنوشته اورخون در مغولستان، نیز ریشه ایرانی دارد. توضیح اینکه کول köl بمعنی برکه و دریاچه خود واژه ای از زبان فارسی میانه ترفانی kôl که بمعنی گودال آب است. نگاه کنید به فارسی دری kôl بمعنی تالاب، استخر و آبگیر. همچنین، نام تگین tegin یک نام رایج در قندهار بوده که توسط کوشانیهای تخاری زبان ایرانی در مغولستان و آسیای میانه رواج یافته است.

در واقع، هنگامی که کوک ترکها حکومت خاقانهای ترک را تأسیس نمودند و سرکردگان خود را خاقان نامیدند، سالها پیش از آن و از طریق ایرانیهای ترفان، سغد، خوارزم، توران، بلخ، تخارستان و ختن بسیاری از واژگان ایرانی را در زبان خود به کار برده بودند.  کوک ترکها با اینکه در زندگی از قوانینی مانند قوانین مغولهای استپ اوراسیا پیروی می کردند، اما برخی از لقبها و واژگان آنها ثابت می کند که از فرهنگ ایرانیان بسیار به وام گرفته اند. برای نمونه نگاه کنید به ترکی آغازین یا کهن šad و ایرانی بلخی šađ و ایرانی سغدی xšađ بمعنی “شاه”؛ ترکی کهن یبیو yabyu و ایرانی-کوشانی یووگه yavuga “راهنما/رهبر” از ریشه yam “راهنمایی کردن” (ریشه واژه جم). ترکی کهن šad-pīt و فارسی باستان sada-pati “صدبد/فرمانده صد تن”؛ ترکی کهن ایشبره išbara و لقب ایرانی سکایی ایشپرکه išparaka؛ ترکی کهن بگ bäg و فارسی باستان baga “بزرگ/خدا/شاه” ؛ ترکی کهن tegin و لقب ایرانی-کوشانی tegin رایج در قندهار.  همچنین، بنگرید به ترکی کهن amari و سکایی ahumara “بیشمار” ؛ ترکی کهن qamay و فارسی میانه ترفانی hamag “همه” ؛ ترکی کهن tuman و تخاری تومانه tumāna و فارسی tumân “تومان/بسیار زیاد”. ترکی کهن kad و سغدی kađ “فراوان” ؛ ترکی کهن šük و سغدی šôk “خاموش” ؛ ترکی کهن asän ایرانی میانه asan “آوا/آهنگ” ؛ ترکی کهن iyar و سغدی yiyar “نیرومند” ؛ ترکی کهن tasu و فارسی میانه ترفانی tasu “یک چهارم/ربع”.