به قلم: منصور بزرگمهر

از ایران باستان سازه هایی وجود دارد که امروزه آنها را چهارتاقی می نامند. این چهارتاقی ها در ایران گاه به گونه ای یکتا و گاه دو یا چند تای آنها نزدیک بهم ساخته شده اند. در برخی از سازه های باستانی مانند آتشکده فیروز آباد آشکار است که مهرازان ایران باستان به این فرجام رسیده اند که چهارتاقی ها را درست در کنارهم بسازند. گنبدهای بزرگ از ویژگیهای بارز چهارتاقی ها است. برخی از چهارتاقی ها را از سنگ و برخی دیگر را از خشت و گل ساخته اند.بازتاب همین رویه ساخت و ساز ساسانیان را می توان در سازه های بیزانسی دید.

بیخود نیست که چشم انداز ویرانه های آتشکده ایزدخواست ناخواسته ما را به یاد کلیسای ایاسوفیا می اندازد. زیرا در بررسی سازه ایاسوفیا به سادگی می توان دریافت که این یک نمونه شکوهمند بیزانسی از آتشکده های چندگنبده ی ساسانی است. که رویه های مهرازی ساسانی بگونه باشکوهی در آن گسترش یافته اند، چه از دیدگاه اندازه و چه از دیدگاه ریخت. این همانندیها تنها در سازه بازتاب نیافته اند، بلکه در واژگان نیز بازتاب یافته اند.

واژه چهارتاقی واژه ای است نو برای سازه هایی بیشتر ساسانی که گمان می رود نمونه های نخستین آنها در دوره هخامنشی و در فارسی باستان ایادانا a-ya(d)-dana نام داشته اند. واژه ایادانا به چمگان “پرستشگاه” از پیشوند -a و ریشه yad: “پرستیدن” و واژه پسایند dana: “جایگاه”، ساخته شده است که ساختار آن به واژه اپادانا apa-dana “جایگاه دور” هماننده است.

ریشه yad فارسی باستان که در اوستا بگونه yaz أمده است، در هندواروپایی آغازین yag: “پرستیدن” بوده است. همین ریشه هندواروپایی در زبان یونانی واژه hagios را ساخته که به چم سپنتا و ناب است. این واژه در جایگاه پیشوند با واژه سوفیا sofya به چم “دانش/آگاهی/روشنی” پیوند خورده و نام hagia-sofya “دانش سپنتا” را برای کلیسای یادشده، ساخته است. با اینهمه، آنچه نغزتر است این است که در ترکی از آوایش فارسی آن ایا-سوفیا بهره می برند که البته این خود چیز شگفت آوری نیست زیرا زبان دیوانی و سرایشی پادشاهی عثمانی پارسی بوده است.

چم/چمگان: معنی/معنا

آوایش: تلفظ مهراز: معمار