به قلم: منصور بزرگمهر

در متون باستانی پیش از هخامنشیان، نه خبری از واژه خلیج هست و نه صفاتی مانند فارسی و عربی برای توصیف آن. در زبان سومری که به دریا a-ab-ba گفته اند، نهایتاً باید به عبارتی معادل دریای سفلی اکتفاء کرد و احتمالاً همان است که در متون اکدی بصورت tāmtu šaplītu با معنی تحت اللفظی “دریای پایینی” بازتاب یافته است.

اما بعد از اکد باستان هنگامی که آشوریها قبایل دشمن خود را کلده “غارتگر” نام نهادند و آنها را از منطقه ای به نام ختی ḫatti (شمال سوریه و جنوب ترکیه) به سوی جنوب عراق کوچ دادند تا از مزاحمت آنها در شمال رهایی یابند. از بخت بد آشور همین کلده ایها که زبان خود را فرو گذاشتند و بابلی سخن گفتند، در اعتلاف با بابلی ها دولت کلده را در جنوب عراق تشکیل دادند.

در نتیجه از این به بعد آشوریها از عبارتهای tāmtu rabītu ša Kaldi و tāmtu ša kurKaldi بمعنی دریای کلده استفاده نمودند. اگرچه دولت آشور بعدها توسط همین کلده و ماد از هم فرو پاشید، ولی دیری نگذشت که هخامنشیان جهانگیر شدند و عبارت draya tya hačā Pārsā aitiy بمعنی “دریایی که از پارس می آید” در متون سیاسی و اداری جایگزین عبارت آشوری شد.

این عبارت که در کتیبه یادبود احداث کانال سوئز توسط داریوش در مصر آمده است، دارای تحریری ایلامی است که همین عبارت را به رسمیت شناخته است، در زبان ایلامی بجای واژه دریا از سومروگرام KAM بهره گرفته اند. شوربختانه ویراست بابلی کتیبه فرسوده و از بین رفته است، اما تمام متن به خط هیروگلیف در پشت سنگ یادبود آمده است. ویراست هیروگلیف نیز عبارت یادشده را به رسمیت شناخته است. این سنگ یادبود را در زبان انگلیسی تحت عنوان Shaluf Stele و کتیبه فارسی باستان آنرا با کوته نوشت DZc بازشناخته اند. این سنگ یادبود که از جنس گرانیت صورتی است، در حدود ۲۰ مایلی کانال سوئز نزدیک پایگاه هوایی کبریت در ۱۲۵ کیلومتری قاهره توسط شارل دو لوسپ کشف شده است.

عبارت یاد شده پارسی باستان به متون یونانی و لاتین و عبری نیز راه یافت. بعدها زبان عربی نیز همین عبارت رایج را بصورت البحر الفارس بمعنی دریای فارس به کار برد ولی در دوره تجدد زبانهای عربی و فارسی از واژه خلیج برای معادلسازی واژه لاتین gulf استفاده نمودند و عبارت خلیج فارس جایگزین عبارات دریای فارس و بحر فارس شد.